Ergenlikte Adet Düzensizliği ve PKOS: Hangi Durum Normal Sayılır?

Adet görmeye yeni başlayan kızlarda ilk 1-2 yıl döngülerin düzensiz olması çoğu zaman normaldir, çünkü vücudun hormonal düzeni bu sürede olgunlaşır. Düzensizlik bu süreden sonra devam ediyorsa ya da aşırı tüylenme ve inatçı sivilce eşlik ediyorsa polikistik over sendromu (PKOS) ve diğer nedenler açısından değerlendirme gerekir.

İlk yıllarda adet düzensizliği neden olur?

Adet döngüsü beyin, yumurtalıklar ve hormonlar arasındaki ince bir ayar sistemiyle yürür. İlk adetten (menarş) sonraki dönemde bu sistem henüz tam oturmamıştır. Bu nedenle bazı aylarda yumurtlama olmayabilir, adet aralıkları kısalıp uzayabilir ya da bir iki ay adet görülmeyebilir.

Bazı durumlar ise ilk yıllarda da araştırılmalıdır: ilk adetten bir yıl sonra tek bir adet aralığının 90 günü aşması, 15 yaşına gelindiği halde hiç adet görülmemesi ya da göğüs gelişimi başladıktan 3 yıl sonra hâlâ adet başlamamış olması. Çok yoğun kanama varsa, örneğin her saat ped değiştirmek gerekiyorsa ya da baş dönmesi ve bayılma hissi eşlik ediyorsa acil servise başvurun.

PKOS nedir?

Polikistik over sendromu, yumurtalıkların düzenli yumurtlama yapamadığı ve erkeklik hormonlarının (androjenler) etkisinin arttığı yaygın bir hormonal durumdur. Adındaki kist ifadesi yanıltıcı olabilir. Yumurtalıkta görülenler aslında olgunlaşmamış küçük foliküllerdir (yumurta keseleri).

Ergenlikte PKOS tanısı için şu iki bulgunun birlikte olması gerekir:

• İlk adetten sonraki ilk yıl geride kaldığı halde süren adet düzensizliği
• Erkeklik hormonu fazlalığının belirtileri (aşırı tüylenme, inatçı sivilce) ya da kan testinde yüksek androjen düzeyi

Genç kızlarda yumurtalıklarda çok sayıda küçük folikül görülmesi normal gelişimin parçası olabilir. Bu nedenle ergenlikte PKOS tanısı ultrason görüntüsüne dayanarak konmaz.

PKOS'un nedeni tam olarak bilinmemektedir. Ailesel yatkınlık ve insülin direnci önemli rol oynar. Annesinde ya da kız kardeşinde PKOS olan kızlarda bu durum daha sık görülür. Fazla kilo belirtileri belirginleştirebilir, ancak normal kilolu kızlarda da PKOS olabilir.

Aşırı tüylenme (hirsutizm) ne zaman önemlidir?

Hirsutizm, kadınlarda normalde az tüy bulunan bölgelerde (üst dudak, çene, göğüs, karın orta hattı, sırt, uyluk iç yüzü) kalın ve koyu kılların çıkmasıdır. Kol ve bacaklardaki ince tüyler ailesel yapıya göre farklılık gösterir ve tek başına hastalık işareti sayılmaz.

Tüylenme kısa sürede hızla artıyorsa, sesin kalınlaşması ya da kas yapısında belirgin değişiklik eşlik ediyorsa daha hızlı ve ayrıntılı değerlendirme gerekir. Bu tablo PKOS dışındaki nedenleri düşündürebilir.

Hangi testler yapılır, tedavi nasıl planlanır?

Hekim önce öyküyü dinler, boy, kilo ve tansiyonu ölçer, deriyi ve tüylenmeyi değerlendirir. Gerekli görülürse hormon testleri istenir. Bu aşamada adet düzensizliği yapabilen tiroid hastalıkları, süt hormonu (prolaktin) yüksekliği ve böbrek üstü bezinin doğuştan gelen bazı hormon bozuklukları ayırt edilir.

PKOS'lu kızlarda insülin direnci ve kilo artışı sık görülür. Bu yüzden düzenli hareket, dengeli beslenme ve uyku düzeni tedavinin temel parçasıdır. Belirtilere yönelik ek tedavilere gencin yaşı, şikâyetleri ve beklentileri göz önünde tutularak hekim karar verir.

Tanı konusunda acele etmemek önemlidir. Ölçütleri tam karşılamayan kızlar risk altında kabul edilip düzenli aralıklarla izlenebilir.

Aşırı tüylenme ve sivilce, ergenlik çağındaki bir genç için duygusal açıdan zorlayıcı olabilir. Gencin kaygılarını dinlemek ve bu belirtilerin yönetilebilir olduğunu anlatmak önemlidir. Adet tarihlerini bir takvim ya da telefon uygulamasında not etmek, muayenede hekime net bilgi sunmayı kolaylaştırır.